Σε κρίση χωρίς σαφή όρια, χωρίς προβλέψιμη κατάληξη και – κυρίως – χωρίς αποτελεσματικό στρατηγικό έλεγχο εξελίσσεται η σύγκρουση ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες, το Ισραήλ και το Ιράν. Αυτό που αρχικά παρουσιάστηκε ως μια περιορισμένη στρατιωτική επιχείρηση υψηλής ακρίβειας, σήμερα μοιάζει με ένα ανοιχτό μέτωπο που απειλεί να αναδιαμορφώσει συνολικά την ασφάλεια και την οικονομία της ευρύτερης Μέσης Ανατολής και να επηρεάσει τις παγκόσμιες ισορροπίες.
Από τις πρώτες κιόλας εβδομάδες, κατέστη σαφές ότι η αμερικανική εκτίμηση για την αντίδραση της Τεχεράνης ήταν εσφαλμένη. Το Ιράν δεν επέλεξε την αποτροπή μέσω παθητικής στάσης, αλλά αντέδρασε δυναμικά, αξιοποιώντας ασύμμετρα μέσα όπως drones και βαλλιστικούς πυραύλους, πλήττοντας όχι μόνο στρατιωτικούς στόχους αλλά και κρίσιμες ενεργειακές υποδομές σε χώρες που υποστηρίζει πως βοηθούν ΗΠΑ και Ισραήλ.
Ταυτόχρονα, η μερική παράλυση των Στενών του Ορμούζ – ενός από τα σημαντικότερα περάσματα παγκοσμίως για τη μεταφορά πετρελαίου – προκάλεσε αλυσιδωτές επιπτώσεις στις διεθνείς αγορές, εκτοξεύοντας τις τιμές της ενέργειας και εντείνοντας την αβεβαιότητα. Η κρίση απέκτησε έτσι όχι μόνο στρατιωτικά αλλά και γεωοικονομικά χαρακτηριστικά, επιβαρύνοντας περαιτέρω τη θέση της Ουάσιγκτον, που μοιάζει να μην γνωρίζει πώς θα βγει από την «κινούμενη άμμο» της Μέσης Ανατολής.
Στρατηγικά λάθη και απουσία σχεδίου εξόδου
Ένα από τα βασικά στοιχεία που εξηγούν γιατί η κατάσταση ξέφυγε από τον έλεγχο είναι η απουσία ενός συνεκτικού σχεδίου εξόδου. Η αμερικανική ηγεσία φαίνεται να υποτίμησε το ενδεχόμενο παρατεταμένης σύγκρουσης και να μην προετοίμασε εναλλακτικά σενάρια σε περίπτωση που η επιχείρηση δεν εξελισσόταν σύμφωνα με τον αρχικό σχεδιασμό.
Η αντίληψη ότι μια σειρά στοχευμένων επιθέσεων θα μπορούσε να αποδυναμώσει αποφασιστικά το ιρανικό καθεστώς αποδείχθηκε υπεραισιόδοξη. Η Τεχεράνη αντιμετώπισε τη σύγκρουση ως υπαρξιακή απειλή, γεγονός που αύξησε την ανθεκτικότητα και τη διάθεσή της για κλιμάκωση.
Η έλλειψη στρατηγικής εξόδου εγκλωβίζει πλέον την Ουάσιγκτον σε ένα δίλημμα: είτε να κλιμακώσει περαιτέρω, με τον κίνδυνο μιας μακροχρόνιας εμπλοκής, είτε να αποχωρήσει πρόωρα, με σοβαρό κόστος αξιοπιστίας.
Διεθνής απομόνωση και ρήγματα στις συμμαχίες
Εξίσου κρίσιμος παράγοντας είναι η εμφανής αποστασιοποίηση των παραδοσιακών συμμάχων των ΗΠΑ. Η άρνηση κρατών-μελών του ΝΑΤΟ να συνδράμουν ενεργά, ιδιαίτερα στην ασφάλεια των Στενών του Ορμούζ, καταδεικνύει το έλλειμμα εμπιστοσύνης προς την αμερικανική στρατηγική.
Οι σύμμαχοι φαίνεται να αντιλαμβάνονται τη σύγκρουση ως αποτέλεσμα μονομερούς απόφασης, χωρίς επαρκή διαβούλευση. Δεν είναι δικός μας ο πόλεμος, δεν ερωτηθήκαμε γι’ αυτή τη σύγκρουση», αναφέρουν οι Ευρωπαίοι που βλέπουν την Ουάσιγκτον περισσότερο ως αυτόνομο δρων παρά ως ηγέτη συμμαχικού μπλοκ.
Παράλληλα, ακόμη και στο εσωτερικό του άξονα ΗΠΑ – Ισραήλ εμφανίζονται τριβές. Διαφορετικές προσεγγίσεις ως προς τους στόχους και τα μέσα της στρατιωτικής εκστρατείας αποκαλύπτουν ότι δεν υπάρχει πλήρης ευθυγράμμιση, γεγονός που δυσχεραίνει τον επιχειρησιακό συντονισμό.
Το αφήγημα και η πολιτική πίεση
Πέρα από το πεδίο των επιχειρήσεων, η αμερικανική ηγεσία αντιμετωπίζει και μια παράλληλη μάχη, η οποία δεν είναι άλλη από τη διαμόρφωση του πολιτικού αφηγήματος. Η προσπάθεια να παρουσιαστεί η σύγκρουση ως επιτυχία προσκρούει στην πραγματικότητα, με το Ιράν να δείχνει ισχυρά σημάδια ανθεκτικότητας και την περιοχή της Μέσης Ανατολής αντί να σταθεροποιείται, να παραλύει και να βυθίζεται στη δίνη του πολέμου.
Οι συνεχείς εμφανίσεις του Τραμπ και οι επιθετικές δηλώσεις δείχνουν μια σαφή προσπάθεια ελέγχου της δημόσιας εικόνας και διαχείρισης των εντυπώσεων. Την ίδια στιγμή, όμως, προδίδουν δυσκολία στο να διατυπωθεί μια συνεκτική και πειστική εξήγηση για τις εξελίξεις. Το αποτέλεσμα είναι η ενίσχυση της εσωτερικής πολιτικής πίεσης, η οποία αποκτά ακόμη μεγαλύτερη ένταση ενόψει των εκλογών το Φθινόπωρο.
Τα επικίνδυνα σενάρια της επόμενης ημέρας
Η επόμενη φάση του πολέμου παραμένει αβέβαιη και δυνητικά πιο επικίνδυνη. Ένα σενάριο κλιμάκωσης θα μπορούσε να περιλαμβάνει άμεση στρατιωτική παρουσία στο ιρανικό έδαφος ή κατάληψη στρατηγικών ενεργειακών κόμβων, αυξάνοντας δραματικά το κόστος και τον κίνδυνο γενικευμένης σύρραξης.
Αντίθετα, μια μονομερής αποχώρηση των ΗΠΑ θα άφηνε πίσω ένα αποδυναμωμένο αλλά όχι ηττημένο Ιράν, πιθανώς πιο επιθετικό και αποφασισμένο να αποκαταστήσει την ισχύ του. Σε αυτό το πλαίσιο, ο κίνδυνος πυρηνικής κλιμάκωσης ή μόνιμης αποσταθεροποίησης της ναυσιπλοΐας στον Κόλπο παραμένει υπαρκτός.
Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή έχει πλέον ξεφύγει από τον αρχικό σχεδιασμό και τον έλεγχο των Ηνωμένων Πολιτειών, κυρίως λόγω λανθασμένων εκτιμήσεων, έλλειψης στρατηγικού βάθους και αποδυνάμωσης των διεθνών συμμαχιών. Μια σύγκρουση, δηλαδή, που εξελίσσεται δυναμικά, σε πολλαπλά επίπεδα και με απρόβλεπτες συνέπειες.
Το βασικό ερώτημα δεν είναι πλέον ποιος θα επικρατήσει στρατιωτικά, αλλά αν υπάρχει ρεαλιστική διέξοδος που να περιορίζει το κόστος και να αποτρέπει μια ευρύτερη περιφερειακή ή και παγκόσμια κρίση. Μέχρι στιγμής, η απάντηση σε αυτό το ερώτημα παραμένει ασαφής και αυτό ακριβώς καθιστά την κατάσταση τόσο επικίνδυνη.
